Komisja powstała w 1990 roku na podstawie tzw. rozszerzonego
porozumienia częściowego Rady Europy. Inicjatywę jej utworzenia
przypisuje się ówczesnemu włoskiemu ministrowi, Antonio Mario La Pergoli.
Powstanie Komisji związane było przede wszystkim z przemianami
ustrojowymi państw Europy Środkowo-Wschodniej. Celem jej powołania było
zapewnienie tym państwom instytucjonalnej pomocy w okresie
transformacji. Obecnie uważana jest za instytucję o charakterze
międzynarodowego prawnego think-tanku. Początkowo w jej skład weszło
jedynie 18 państw członków-założycieli.
W 1990 roku w skład Europejskiej Komisji na rzecz Demokracji przez
Prawo wchodziło tylko 18 państw. Obecnie jest ich 60 (stan na grudzień
2015 r.).
Jedno z państw (Białoruś) posiada status członka stowarzyszonego.
Pięć państw posiada status obserwatora: Stolica Apostolska, Kanada, Argentyna, Japonia, Urugwaj.
Status specjalny posiadają: Unia Europejska, Autonomia Palestyńska, Republika Południowej Afryki.
Polska jest Państwem Członkowskim Komisji od 30 kwietnia 1992 roku.
Komisja Wenecka liczy ponad stu członków umocowanych przez Państwa
Członkowskie oraz przedstawicieli obserwatorów i organizacji o statusie
specjalnym. Są wśród nich m.in. sędziowie i prezesi narodowych sądów
konstytucyjnych (np. reprezentujący Węgry Peter Paczolay), wysocy politycy i urzędnicy państwowi (np. wicepremier Izraela Dan Meridor), ombudsmani (Lydie Err, Luksemburg). Polskę reprezentuje była premier, Hanna Suchocka, wybrana wiceprzewodniczącą Komisji, a także, jako członek subsydiarny, Krzysztof Drzewicki, wykładowca na Uniwersytecie Gdańskim.
Członkowie powoływani są przez Państwa Członkowskie Komisji na okres 4
lat, przy czym możliwy jest ponowny wybór. W okresie trwania kadencji
odwołanie członka jest utrudnione; może nastąpić wyłącznie na podstawie
jego rezygnacji lub uchwały samej Komisji.
Kilkukrotnie zdarzało się, że wnioskowano o przedterminowe odwołanie
członka Komisji, który z jakichś powodów stracił zaufanie Państwa
Członkowskiego. Za każdym razem Komisja stawała jednak po stronie zasady
niezależności i odmawiała zadośćuczynienia wnioskow.
Komisja na rzecz Demokracji przez Prawo zajmuje się głównie prawem
konstytucyjnym w szerokim znaczeniu: nie tylko samymi ustawami
zasadniczymi poszczególnych państw i poprawkami do nich, ale również np.
prawem wyborczym, prawem mniejszości czy ochroną praw człowieka poprzez
instytucje ombudsmana.
Pomoc konstytucyjna jest głównym obszarem działalności Komisji.
Zapewnia ona poszczególnym państwom doradztwo w sprawach związanych z
prawem konstytucyjnym. Komisja realizuje w ten sposób swą rolę
polegającą na ochronie praw człowieka i wzmocnieniu instytucji
demokratycznych. Procedura wydawania opinii rozpoczyna się zwykle na
wniosek danego państwa. Wniosek taki mogą złożyć również organy Rady
Europy (Komitet Ministrów Rady Europy, Zgromadzenie Parlamentarne, Kongres Władz Lokalnych i Regionalnych i Sekretarz Generalny), a także organizacje i państwa uczestniczące w pracach Komisji.
Po otrzymaniu odpowiedniego wniosku Komisja powołuje grupę sprawozdawców (ang.
rapporteurs),
wybieranych zwykle spośród członków Komisji. Doradzają oni władzom
konkretnego państwa w przygotowywaniu projektów aktów prawnych. Na
podstawie ich uwag i spostrzeżeń sekretariat Komisji opracowuje wstępną,
skonsolidowaną opinię dotyczącą zgodności tych projektów ze standardami
demokratycznymi i ochrony praw człowieka. W opinii tej wskazuje także
na możliwość ewentualnego udoskonalenia projektu. Komisja przyjmuje tak
przygotowaną wstępną opinię na posiedzeniu plenarnym, zwykle w obecności
przedstawicieli odpowiedniego państwa. Zwykle opinie podejmowane są
poprzez konsensus. Przeprowadzanie głosowań większościowych w tych sprawach jest raczej rzadkością.
Komisja nie ma możliwości nakładania jakichkolwiek sankcji na
państwa, które jej zdaniem nie stosują standardów demokratycznych.
Komisja posługuje się dialogiem jako metodą wywierania wpływu. W toku
swoich działań sprawozdawcy spotykają się zwykle z przedstawicielami
różnych sił politycznych i instytucji w danym państwie tak, aby zapewnić
sobie możliwie obiektywny ogląd sytuacji
Autorytet Komisji i jej ekspercki, ponad polityczny charakter wpływają
na jej doniosłą rolę w rozwiązywaniu konfliktów, także tych o
charakterze etnicznym. Komisja oferuje pomoc prawną, polegającą zwykle
na dokonaniu interpretacji obowiązującego prawa lub opracowaniu projektu
aktu prawnego, który mógłby służyć jako rozwiązanie kompromisowe,
możliwe do przyjęcia przez zwaśnione strony. Na wniosek Unii
Europejskiej (Wspólnot Europejskich) Komisja służyła w tej roli podczas
konfliktów w Bośni i Hercegowinie, Serbii, Czarnogórze,
byłej Jugosłowiańskiej Republice Macedonii oraz w Kosowie. Zaangażowała się także w pomoc w rozwiązywaniu konfliktów dotyczących statusu prawnomiędzynarodowego Abchazji, Osetii Południowej oraz Naddniestrza.